Dựng vội cái xe đạp ở hàng rào, Bé chạy xộc và nhà dì Bảy, gọi toáng lên:

       - Dì Bảy ơi! Dì Bảy... Dì đâu rồi, dì Bảy?

       Căn nhà bỏ ngỏ, im lìm.  Bé đi vòng ra sau giếng.  Dì Bảy ngồi dựa lưng vào thành giếng, hai tay vò vò, day day một vật trăng trắng, mắt nhìn chân không, xa vời.  Bé khựng lại rồi se sẽ bước đến bên dì, giọng rụt rè:

 - Dì!  Anh Hoà ảnh đang nằm ở bệnh viện... Con đi học về, nghe người ta nói ảnh tắt hơi, toà án làm giấy khai tử trước khi đưa ảnh vô bệnh viện đó dì!..

        Như không hay biết có người đến, như không quen biết cái tên thằng con trai và lời báo tin thất thần của đứa cháu họ, chị Bảy im lặng tiếp tục công việc dày vò.  Bé buồn bã buông thõng một câu nhằm đánh động dì nó:

       - Anh Hòa chết rồi!

       Vẫn lặng lờ, không có phản ứng.  Bé ấm ức:

       - Dì ở đó giặt áo quần!

       Nước mắt đoanh tròng, Bé quày quả ra về.  Vừa bước tới sân trước, Bé chạm mặt với hai đứa bạn ở xóm trên.  Cả hai hối hả bước vào nhà dì nó, vẻ mặt hốt hoảng không khác chi nó lúc nãy.  Chúng hỏi tới tấp:

       - Mày hay gì chưa?  Anh Hòa mày khai tử rồi!  Báo cho Dì mày hay, mau lên!

       Giọng Bé rầu rầu:

       - Tui biết rồi.  Tui tới tin cho dì tui hay...

       - Dì mày đâu?  Bả tính sao?  Xóm tao lên bệnh viện coi anh Hòa mày đông lắm.

       - Thôi, để Dì tui yên, về cất sách vở rồi lên bệnh viện đi!

       Vừa nói Bé vừa dắt xe ra ngõ, hai thằng bạn lững thững theo sau.  Bé nghĩ: như vậy là cả phường Tấn Tài này đã hay tin an h Hòa nó chết rồi!  Mọi người xôn xao bàn tán khắp nơi rồi.  Họ tò mò về số phần anh Hòa nó hơn là Dì Bảy lúc này. Họ sẽ buông xả, thứ tha và thương tình hoàn cảnh mẹ con anh Hòa hơn.  Họ sẽ kéo tới an ủi dì Bảy tội nghiệp của Bé.  Anh Hòa chết rồi, chết là hết chuyện.  Anh Hòa không còn hành vi tệ hại nào thêm, để bà con đề phòng, khinh miệt, xa lánh...  Dì Bảy không còn đứa con hoang lung, tệ hại, làm buồn phiền lây xóm làng.  Dì sẽ vò võ thêm.  Cuộc đời Dì thật tội nghiệp!  Mẹ Bé thường chắc lưỡi, thở dài than nhiều lần như vậy.  Cũng nhiều lần mẹ Bé chắp nối câu chuyện ''di tản buồn'' của dì Bảy và anh Hòa, nhiều tình tiết xa lạ, Bé không hiểu nỗi.  Ngay thời gian lớn lên chơi chung với anh, biết được nhiều chuyện anh làm buồn khổ dì Bảy, khiến cho mẹ chia cách Bé với anh Hòa, làm Bé thương nhớ mà tức mình, giận anh luôn!

***

       ...Sư Đoàn 18 bộ binh tinh nhuệ lập phòng tuyến Long Khánh để bảo vệ Thủ đô Saigon, vào những ngày giữa tháng 4/1975, đã trấn an phần nào cơn chấn động - biến động của đoàn người di tản. Từ cao nguyên Trung Phần và các tỉnh Ban Mê Thuột, Phú Yên, Khánh Hòa, đoàn người hoảng loạn ùn ùn tràn vào Ninh Thuận, Bình Thuận, tiến về Saigon, Thủ đô Tự Do - ngỡ là nơi bình an vô sự của Miền Nam. Dì dượng Bảy của Bé rời đoàn người vô Nam, đã dừng lại, tá túc nhà mẹ Bé tại cái ấp cơm gạo trù phú nhất thị xã này. Ngay trong đêm đến đây, dượng Bảy đã theo tiếng gọi trách nhiệm của người sĩ quan trong Quân Lực Việt Nam Cộng Hòa, dượng khẩn khoản gửi dì Bảy lại cho mẹ Bé, từ biệt mọi người vội vã ra đi...

       Tuyến lửa Long Khánh - Định Quán đã là vòng đai thép hàng tuần lễ.  Việt cộng dùng trọng pháo mở đường và chiến thuật biển người ồ ạt phá nhiều mảng vòng đai, dùng rừng cao su làm bàn đạp, tiến lên.  Chúng gặp phải sức kháng cự dũng mãnh, quyết liệt, chuẩn xác của những người con dạn dày lửa đạn, phối hợp đồng bộ với lực lượng cơ giới, không quân.  Ta đã vô hiệu hóa nhiều đợt tấn công ban đêm của địch.  Nhưng, những chiến công ở Long Khánh mở ra nhiều hy vọng chưa được bao ngày, đêm 20/4 Việt cộng dồn toàn bộ tiềm lực đánh thốc vào ngã ba Xuân Lộc- Dầu Giây, thông đường vào Hố Nai-Biên Hòa...  Phòng tuyến ta mới lập, trải dài nhiều chốt điểm, tiếp liệu gặp lắm trở ngại khó khăn, có kẽ hở nhất định...  Dượng Bảy và nhiều đồng đội đã Vị Quốc vong thân.  Tin đau buồn bay về nhà nhanh chóng.  Dì Bảy chết ngất.  Mọi người bàng hoàng, thương cảm, lo cứu chữa, vỗ về dì Bảy.  Dì lăn lộn, vật vã thảm thiết, gọi tên chồng.  Khóc tắt tiếng vô vọng.  Đầu quấn khăn tang, hai mắt lõm sâu, vô cảm, nhìn trừng trừng vào di ảnh dượng Bảy - Tấm hình oai phong dượng Bảy chụp hôm mãn khóa được gắn lon Thiếu Úy Võ Bị Đà Lạt - gương mặt nghiêm nghị, mắt sáng rỡ như gom hết bao âu yếm nhìn dì Bảy, giờ đây...  Thôi rồi!  Dì đau đớn tái tê, nước mắt ràn rụa ngày đêm.  Mẹ Bé càng xoắn lòng thương em, khi nghe dì Bảy lẩm bẩm, tỉ tê trước ảnh chồng những câu vô vọng:

       - Sao vậy hả anh Quân?  Sao anh bỏ em mà đi?  Sao anh không chờ thấy mặt con...?  Anh biểu em đặt tên cho nó là Hòa, đứa nữa là Bình, Hòa Bình... Hòa ra đời không có cha, lấy đâu nữa mà Bình ...  Thân anh, đất nước mình... còn gì nữa đâu mà Hòa với Bình chứ!...  Anh Quân ơi!  Anh đâu rồi hả anh?...

       Dì Bảy khóc rưng rức, rồi nghẹn tắt, nuốt tất cả khổ đau vào lòng, rồi ngẩng đầu nhìn thực tại. Dì cảm nhận mất mát to lớn đang ập lên Miền Nam thân yêu, chứ không phải riêng dì nữa!  Ngày 30/4, cả Miền Nam tức tưởi. Người Miền Nam uất nghẹn, âm thầm khóc trước số phận nghiệt ngã, đen tối ập đến, chụp lên đầu!

       Không bao lâu, Miền Nam bị đồng hóa thời kỳ ''chén dừa Bến Tre'', ''cá gỗ Hà Tĩnh'', dép râu lộn sòng!  Cuộc cách mạng tiến lên Xã Nghĩa đã đẩy Miền Nam tụt xuống hố nghèo đói, thường trực cơm độn, nước muối.  Thù hận và sợ hãi, người chủ mới đã ra tay hủy diệt Việt Nam Cộng Hòa: Hàng hàng quân-dân-cán-chính bị lùa vào tù với mỹ từ ''cải tạo''.  Nhà tù mở ra dày đặc nơi rừng thiêng nước độc, dọc Trường Sơn, kéo dài ra tận biên giới Việt Trung.  Lớp lớp vợ con họ trở thành chủ hộ, quần thảo với khó khăn vô định phía trước.  Mẹ Bé muốn giữ mảnh vườn Tổ Tiên để lại khỏi bị cướp đi, nên đã chia cho dì Bảy một khoảnh đất nhỏ phía sau.  Bà con giúp Dì làm cái nhà lá đơn sơ để đón đứa con ra đời.

*** 

       Đầu năm 76, dì Bảy sinh bé Hòa.  Bé trở thành gia bảo của đời Dì.  Cu Hòa ôm vú mẹ được 4 tháng, thì bầu sữa thơm cạn kiệt.  Cu cậu láu đói khóc ầm ĩ, nghe sốt cả ruột.  Dì Bảy quay quắt thương con.  Mẹ Bé bày Dì nấu cháo loãng lấy nước pha đường thay sữa - thứ đường đen như cà-phê, ai nhìn cũng ớn!  Thằng bé quen bầu sữa Mẹ mềm mại, thơm tho, nhất định không nhận của lạ.  Nó khóc vang nhà, người giẫy nẩy, thè lưỡi đẩy cái núm cao su ra.  Mắt dì Bảy cay xè.  Nhưng với cử chỉ đứt khoát, dì kiên trì nhử nhử bình nước cháo, nghiêng nghiêng vừa tầm miệng con, cho có thể ngậm, rồi bước tránh ra xa.  Khóc hồi lâu không no bụng, cu Hòa hít hít tìm vú, dì Bảy thư thả đến bên nôi, giúp bé ngậm bình cháo.  Nó nút lia lịa, hả hê...

       Người mẹ trẻ - cô nữ sinh viên sư phạm Qui Nhơn xinh đẹp năm cuối - dở dang nghề nghiệp, giữa đường gãy gánh!  Một mình non nớt với đứa con bé bỏng, phải đối đầu với toàn bộ những cái mới phát sinh hàng ngày đầy hận thù, soi mói, và cơ cực- thật dũng cảm, đáng thương!  Tài sản nhỏ nhoi đong đầy kỷ niệm, dì Bảy đùm túm vội vã mang theo ngày di tản đã đội nón ra đi rất sớm: Áo dài, trây-di, mùng mềm, radio, nhẫn cưới... đưa đẩy dì Bảy ra chợ Trời, rồi dì trở thành dân chợ Trời buôn bán trao tay hồi nào không biết!  Cu Hòa đã biết ăn cơm, dì ẳm con theo, hai mẹ con lăn lóc phơi thân dưới nắng, lay lất kiếm gạo qua ngày.  Lệnh mới ban ra: cấm chợ trời, không có buôn bán tiểu thương, tư thương, cá thể!  Tất cả phải vào quốc doanh, mọi mặt hàng đều do nhà nước quản lý-phân phối!  Dì Bảy về làm thuê trong xóm.  Được ít lâu đến phiên Nông Nghiệp vào tập đoàn, hợp tác xã.  Dì Bảy trở thành hội viên, nhờ bà chị kê khai hộ khẩu khi giao đất cho nhà nước.  Bé Hòa lớn lên trong thiếu thốn miếng ăn, cái mặc, lẫn sự âu yếm yêu thương của mẹ.  Dì Bảy mải lo công điểm ngoài đồng, bỏ liều đứa con 6 tuổi chơi chung với bọn trẻ cùng trang lứa trong xóm, do hai bà cụ hom hem trông hộ.

       Mấy đứa lớn tuổi thường nói về ba mẹ chúng. B é Hòa chưa hiểu biết tí gì về hoàn cảnh hai mẹ con nó.  Đã có vài lần nó nghe nói đến ba nó.  Lần nào bà già cũng bảo im đi.  Một hôm, nó bất chợt hỏi mẹ: ''Con có ba không?  Ba con đâu?  Tụi nó nói ba con là "Ngụỵ".  Sao là "ngụy", mẹ ?''...  Dì Bảy ôm con thì thầm: ''Có, con cũng có ba'', vừa nói, dì vừa lấy tấm ảnh người sĩ quan gói cất dưới đầu giường ra chỉ cho Bé Hòa, giọng chùng xuống:

       - Ba con đây này.  Ba con tử trận rồi!  Đừng có hỏi và nói gì về ba mà có hại cho mẹ con mình... nghe con!

       - Dì Bảy dợm bước đi, Bé Hòa níu áo mẹ hỏi:

       - Mà tử trận là sao hả mẹ? Sao nói ba mà mình...?

       Dì Bảy cúi xuống ôm con nói vào tai nó:

       - Tử trận là chết trong khi đánh nhau với quân giặc...   Họ gọi ba con là "Ngụy" vì ba con đã đánh họ.  Lớn lên con sẽ hiểu.  Đừng có dại mà hỏi lung tung, họ bắt nhốt con đấy, nghe chưa?

       Bé Hòa buông áo mẹ ra, nó cảm nhận có điều gì đó không nên hỏi nữa.  Có điều gì đó làm cho mẹ nó không vui. Nó ngồi bệt xuống bục cửa, nhìn ra vườn...

       Đến tuổi đi học, Mẹ dẫn Hòa đến trường cấp I trong phường, xin cho nó học Mẫu giáo.  Chỉ một lần đó thôi, mẹ mặc cho nó với trường, với lớp.  Tại đây có sự phân biệt: con cán bộ với con "ngụy quân-ngụy quyền".   Dần dần Hòa hiểu thân phận nó và Mẹ.  Nó trở nên lặng lẽ, lầm lì, không tham gia bất kỳ trò chơi nào của bạn cùng lớp.  Không biết có phải tự cô lập như vậy mà Hòa tập trung vào bài học hay không?  Những năm cuối cấp I Hòa trở thành học sinh có hạng trong lớp.  Hòa có khiếu về các môn thủ công, vẽ, thường thức và toán; bết bát nhất là môn Văn, cố gắng hết sức cũng chỉ được điểm 4.  Lên cấp II, các môn khoa học, Hòa rất khá; các môn Văn, chính trị, lịch sử nội dung na ná nhau, làm bài cứ lộn tùng phèo, toàn điểm kém, Hòa chán ghét, nuốt không vô!  Vào những tiết học này, Hòa thường buồn ngủ.  Không gục xuống bàn thì nó ngồi, mặt nghiêm, tay quậy: Hết rứt tóc đứa này lại véo tai đứa nọ, dấu dép đứa kia... lục đục, táy máy không hở tay.  Các nạn nhân kêu ca hay thưa kiện thì lần sau tệ hại hơn.  Các bạn khó chịu chừng nào, Hòa hể hả với các trò quấy phá đó chừng ấy.  Học kỳ II năm lớp 8, trong một buổi lao động trồng bo bo ở vườn trường, Hoà vừa cuốc vừa nghêu ngao ngon lành mấy câu phiếm bản của một bài hát thịnh hành lúc đó:

"Cây cuốc cong thì mình mong cho nó gảy
Cây cuốc gảy thì mình khỏi lao động
Người miền Bắc vô đây thì miền Nam đói rét!
Vậy mà cũng đòi ''phỏng..aí..ái...ái...'' cái miền Nam!
Tổ Quốc ơi ! Ăn khoai mì chán quá!
Từ miền Bắc vô đây : ăn cơm độn dài dài
Từ miền Bắc vô đây, ăn cơm độn mòn răng!"

       Đang xuống giọng, chuẩn bị điệp khúc thì lão Hiệu trưởng người Thanh Hoá lù lù trước mặt Hòa.  Có đứa báo cáo.  Cả lớp ngừng tay, thầy giáo - người địa phương-đang ''chỉ đạo'' cho toán khác ở cuối vườn chẳng biết chuyện gì, lật đật chạy tới.  Giọng rít lên, lão Hiêu trưởng đanh mặt hỏi:

       - Mày hát cái gì mòn răng, hát lại coi thằng kia!

       - Dạ, em nghe người ta hát, em bắt chước...

       - Mày... phản động!  Ai bày mày hát phản động?  Con Ngụy, có hành vi phản động, tù rục xương, biết chưa?

       - Dạ thầy, em hổng biết.  Em nghe người ta hát, em hát. Thầy nói bài đó phản động, em không hát nữa... Mặt Hòa xanh mét, nó cố bào chữa .

       Lão Hiệu trưởng trấn áp, hù dọa thằng Hòa một đỗi lâu - nhằm cảnh giác đám học trò vây quanh, kể cả thầy giáo của chúng - rồi ra lệnh cho thầy giáo họp lớp, bắt Hòa làm kiểm điểm nộp biên bản ngay để ông ta báo cáo lên cấp trên...

       Sáng thứ Hai đầu tuần sau, thằng Hòa bị đem ra trụ cờ cảnh cáo trước toàn trường và lãnh án phạt trọn tuần tưới nước mấy luống bo bo của lớp.  Cũng từ đó, Hòa luôn luôn ''được'' theo dõi, ''giáo dục'' kỹ.  Việc nghịch trong lớp là tội quấy rối an ninh trật tự, tức là phản cách mạng... Cu cậu tiu nghỉu, lầm lì, xa lánh mọi sinh hoạt lớp.  Nó đánh bạn với một thằng học lớp 9 cùng cảnh ngộ, bị cảnh cáo dưới cờ vì tội thường xuyên đi học trễ, trốn học.  Thật ra, bố của Tuấn đang ở tù ngoài Bắc, nó là con đầu, nhà đông anh em, nên tự nguyện giúp đỡ mẹ.  Tuấn bán thuốc lá ban đêm trước rạp chiếu bóng.  Nó thiếu ngủ trường kỳ.  Đúng phép ra Bắc thăm nuôi bố, mẹ vắng nhà lâu ngày, Tuấn phải quán xuyến mọi việc.  Những khi em đau, nóng ruột ngồi trong lớp không yên, nó "dù" về nhà coi sóc em.  Thành ra nó phạm nội qui ''có hệ thống''.  Thi học kỳ II xong, hai đứa bỏ học ngang, rủ nhau đi bán cà-rem ở các làng ven biển.  Cứ sáng tinh mơ, chúng lãnh 2 thùng cà-rem to tướng, năn nỉ mấy chú lơ xe cho đứng quá giang phía sau.  Vậy mà làng nào cũng tới.  Trẻ con ở miền quê, ở vạn chài, thấy cà-rem như thấy hết các thứ bánh kẹo ngon nhất trên đời, chúng trở thành bạn hàng trung thành với bọn Tuấn- Hòa.  Nhờ vậy mà bao nhiêu bọc nhựa, ve chai, lông vịt... trẻ con đem ra cho hai ảnh hóa giá bằng Cà-rem rất hời. Bọn Hòa kiếm thêm mối lợi khỏi mất công xốc nổi!

       Lúc đầu, hiểu lý do con bỏ học, sợ con hư hỏng, dì Bảy buồn rầu, khuyên nhủ hết lời.  Nhưng Hòa đã quyết, nó hứa với mẹ làm ăn tử tế, không làm điều gì sai phạm tổn thương đến Mẹ.  Tiền lời kiếm được, nó gửi cho mẹ:''Để cúng ba và ăn Tết thịnh soạn!''.  Dì Bảy thấy con chí thú làm ăn cũng bớt lo.

       Ba Tuấn mãn hạn tù đày ở Bắc về, dù còm cõi yếu đau, ông vẫn phải ''chứng minh sự tiến bộ'' của mình trước mắt bọn quản chế địa phương bằng cách thuê cái xe ba-gác đi chở hàng mướn ở bến xe.  Tuấn phụ cha, nó thôi nghề bán cà-rem.

       Hòa vẫn tiếp tục bán Cà-rem.  Có mấy thằng ở trường khác, nghỉ hè cũng hành nghề như nó.  Chúng đánh bạn với nhau.  Làm đâu xâu đó.  Bọn kia có mấy đứa con cán bộ theo chơi, tỏ ra rất hào phóng trong cách chi tiêu, Hòa ảnh hưởng lúc nào không biết.  Tiền gửi mẹ ít dần, rồi theo với đà ăn nhậu tiến triển, vốn lời bay đi.  Ăn quen mà nhịn không quen, bọn kia tổ chức đi chôm chỉa ở chợ.  Chúng thực hiện trò ''đổi giỏ''.  Hòa không chịu tham gia trực tiếp, nó lãnh phận sự rông vô các hàng, theo dõi các bà cán bộ đi mua sắm tiệc tùng và ra ám hiệu cho bọn kia.  Công việc của những đứa còn lại là hoá trang giỏ của mình y hệt với giỏ định ''chôm'' và thừa cơ hội tráo giỏ, len nhanh ra ngoài, có đứa chờ sẳn lên xe, cao bay xa chạy.  Thế là cả bọn trúng mánh!...

       Thấy Hòa có nhiều bạn mới và đổi tánh khác thường, dì Bảy biết con ảnh hưởng cái xấu, lo lắng khuyên giải nghẹn lời trong nước mắt.  Lúc đầu, Hòa chạnh lòng, hứa... và tự giam mình ở nhà mấy hôm.  Bọn kia rủ rê mời mọc, rồi khích bác làm cho cục tự ái ở anh con trai mới lớn nổi lên.  Hòa tránh mặt mẹ, bỏ ngoài tai bao lời nhắc nhở khuyên răn, đi về tùy tiện, có hôm không ngủ ở nhà.  Dì Bảy nói không được, buồn chất ngất, câm lặng luôn!

       Hai năm trời, dì nghe người ta nói đến các nhóm bụi đời chuyên ăn cắp vặt, bị công an tóm...  Lòng dì se thắt, bồn chồn không yên... ''Đi đêm có ngày gặp ma'', nhóm của Hòa cũng bị bắt quả tang 2 lần.  Theo hộ khẩu, chúng bị đưa về tổ dân phố sửa trị.  Toà án nhân dân cấp thấp nhất họp ban đêm, đem bị can ra xử...  Lần đầu đối mặt với mẹ, nghe mọi người vạch tội, khuyên nhủ, Hòa cúi gằm mặt, lí nhí lời hối lỗi.  Lần thứ 2, mặt nó trân trân, bất cần, nghe án như vịt nghe sấm, thật khó ưa.  Dì Bảy đau khổ, nhục nhã đành bất lực trước đứa con hư hỏng.  Rồi sự bất quá tam, lần tiếp theo táo bạo không thể tha thứ được: Bọn chúng đánh khổ chủ, giựt dây chuyền, gây thương tích trầm trọng.  Hồ sơ đen cả bọn được trưng ra, nhưng riêng lần này thì Hòa lãnh đủ.  Con cán bộ, cán bộ binh, bỏ nhỏ và bảo lãnh một tiếng và chỉ cảnh cáo ở Phường thôi.  Còn Hòa, dính cái gốc ngụy và phản động phải đi cải tạo để làm gương!  Dì Bảy tan nát cõi lòng, coi như mất đứa con từ đó...

       Nhập trại cải tạo Sông Lớn mới một tuần, Hòa bị sốt mê man, ói mữa liên tục.  Y tá trại bảo nó sốt rét, cho uống thuốc.  Mấy ngày không bớt.  Bệnh nhân quằn quại, rên la không ngớt.  Trại chuyển Hòa lên bệnh viện huyện cấp cứu.  Tại đây, bác sĩ ''chi viện''(ngoài Bắc vào) khám ra bệnh đau ruột thừa và quyết định mổ.  Ca mổ tiến hành nhanh, Hòa nằm ẹp thở pheo pheo, gặm nhắm những cơn nhức nhối râm ran trong cơ thể.  Lúc này đây, tâm hồn nó nhức nhối gấp bội, nó thấm thía cảnh tù tội, đau bệnh và thấm thía nỗi đau xa mẹ, làm buồn lòng mẹ bấy lâu!  Trong Hòa dấy lên nỗi nhớ Mẹ xót xa.  Nó ân hận và hối tiếc đã làm mẹ thất vọng, khổ tâm vì mình.  Hòa nuốt nước mắt. Nó khát khao thèm thấy mặt mẹ, thành khẩn nói với mẹ lời hứa quyết tâm đem lại niềm tin yêu nó đã dại dột đánh mất...

       Sau trận đau, thân gầy rộc cao lêu nghêu, Hòa lẫn vào đám tù cha chú-những người tù vì tội vượt biên-phản bội Tổ quốc, tù chính trị, tù hình sự v.v..  Họ vào rừng đốn tre hằng ngày.  Hôm ấy, kết thúc buổi ''lao động vinh quang'', Hòa vác 2 cây tre tươi dài ngoằng, bấm chân chậm rãi bước từng bước một xuống đồi.  Bỗng như có ai đẩy nó chúi nhủi về phía trước, Hoà trượt chân không gượng nổỉ.  Nó oằn người té sấp, hụt hơi thở dưới sức nặng của 2 cây tre.  Các tù bác-chú-anh đi sau, thấy Hòa đổ xuống đột ngột, họ ra tay cứu chữa.  Bao nhiêu môn thuốc Nam gia truyền được đem ra ứng dụng: nào giựt tóc mai, bấm huyệt, nào mát-xa, thoa dầu...  Hòa vẫn ngủ sâu, không cựa quậy.  Cuối cùng, một chú đập miểng chai lể các huyệt, nặn máu... Các ngón tay Hòa mới nhúc nhích nhè nhẹ.  Nó mở mắt trắng dã lờ đờ nhìn, môi miếng tái tím, ôm bụng dưới giãy giụa một hồi, rồi gập người lại, kích ngất, bất động.

       Các bạn tù cởi áo làm cáng mang nó về trạm xá.  Nó vẫn mê man.  Mọi người ái ngại.  Y tá đo máu rồi lắc đầu, coi như xong mạng thằng Hòa.  Cánh tù thương cảm, sờ vào người Hòa, thấy nó còn ấm, bằng kinh nghiệm phước thầy may chủ, họ bàn nhau: ''còn nước còn tát'' và đứng ra xin được đem nó về nhà.  Cán bộ trại giam hội ý chớp nhoáng và quyết định: cho đem xác về gia đình, với lời dặn kèm ''nhớ ghé tòa án lấy cái giấy khai tử!''

       Cái giấy khai tử có nhiều mộc đỏ lòm mang tên Hòa, các bạn tù chuyển đại xác Hòa vào phòng cấp cứu bệnh viện đa khoa tỉnh.  Bằng mọi cách, họ năn nỉ, van xin để y tá trực nhận ca bệnh.  Chính tình huống giằng co này chẳng mấy chốc tin về người tù trẻ đã khai tử bay ra ngoài Thị Xã.  Rồi thủ tục nhận bệnh dẫn tới việc chẩn bệnh.  Y tá tuyên bố: mạch xuống quá thấp, nhịp tim bất loạn, không còn hy vọng lắm!  May thay, vị bác sĩ ''lưu dung'' vừa vào ca trực.  Nghe báo bệnh tù ''thập tử nhất sinh'', ông vội vàng đến xem xét.  Ông vạch mắt bệnh nhân ra xem, sờ nơi hai bên yết hầu rồi quyết định cho chuyền sê-rum, tiếp máu và bắt đầu hỏi mấy người chuyển bệnh đến về tiền-căn bệnh...  Bác sĩ khám kỹ vùng bụng, nhấn tay vào vết mổ ruột thừa...  Cơ thể Hòa oằn nhẹ như một cái rùng mình rồi nằm im.   Bác sĩ ra lệnh chích một mũi thuốc gì đó để ông mổ gấp...

      ...Đó là một đống bầy nhầy, máu mủ ở cái ruột thừa vỡ ra đã có mùi hôi thối!  Thân Hòa mềm èo, mặc cho bác sĩ thao tác, rút ra khay phần thịt ươn, lợm mửa. - Chết, cũng chết cho sạch, làm sạch cái chỗ dư thừa này cho mà chết!  Chưa chết đã thối lây cả vùng, ai mà chịu nỗi, ông nhỏ?  Bác sĩ nạo, rửa, lau chùi...vất tất cả vào khay, khéo léo khâu lại vết mổ.  Ông vừa rửa tay vừa dặn dò y tá phụ mổ làm nốt phần chuyên môn còn lại rồi bước ra khỏi phòng, nói khơi khơi:

       - Coi vậy mà khó chết lắm! Có khi khai tử mà bệnh vẫn sống nhăn răng!... Ủa, bà con coi gì mà đông dữ dzậy?

       Bao nhiêu cặp mắt dán vào các khung cửa kính mờ mờ cố theo dõi cuộc giải phẫu cầu may.  Bệnh nhân ở các phòng Ngoại khoa, Nội khoa gần đó cũng thập thò ngóng tin.  Họ bàn tán, chắc lưỡi và cầu nguyện phép lạ đến với người tù kia.  Các y tá trực chẩn đoán, đo đếm theo dõi.  Từng phút trôi qua, những lời bóng gió về cách xử lý cẩu thả, tắc trách của những kẻ kém chuyên môn.  Bọn chủ tù ''lạnh tanh máu cá'', giải quyết mạng người tù rẻ mạt, mà làm như tôn trọng luật lệ nghiêm minh lắm!  Ở một trại cải tạo nhỏ thuộc quyền quản lý hàng tỉnh mà còn tùy tiện như vậy, huống chi những nơi rừng thiêng nước độc, xa xôi tận biên giới phía Bắc, cấm cố hàng trăm ngàn người miền Nam - vết tích của hận thù - chúng coi ra gì.   Họ thì thầm kể cho nhau nghe những tình huống bất nhân thất đức đã xảy ra từ nhiều trại cải tạo, trại giam.  Họ ngậm ngùi thương xót, lắc đầu, chắc luỡi.  Họ không tiếc lời so sánh, trầm trồ những lương y điển hình hồi đó còn được rải rác lưu dung, như ông bác sĩ tận tâm hôm nay.

       Tránh ''tai vách mạch rừng'', họ lên giọng oang oang điều cần phổ biến và đánh trống lảng sau khi rỉ tai điều khó đồng tình.  Những người nuôi bệnh thâu thập và truyền thông tin tức trong nhà ngoài phố rất bén nhạy.  Họ chứng kiến nhiều cảnh ngộ ở giữa lằn vạch Sống-Chết, thành ra chuyện kể của họ bao giờ cũng kết thúc bằng lời than trời trách đất, với tiếng thở dài thậm thượt!

       Đột nhiên có tiếng reo hoảng hốt xôn xao từ trong phòng mổ phát ra:

       - Tỉnh rồi!  Bệnh tỉnh rồi.  Bác sĩ!  Trời ơi!

       Tiếng reo đột ngột, sửng sốt chất chứa niềm vui sướng bất ngờ của hàng giờ thấp thỏm mong chờ, khẩn cấp lan ra, bay lên cao xanh:

       - Nó sống lại.  Thằng nhỏ sống lại rồi, trời ơi!

       Ông Trời hẳn đã nhận ra niềm vui rộn rã đang òa vỡ trong lòng dân bệnh viện.  Với họ, ông trời đã chứng giám cho tấm lòng thành cầu nguyện của tập thể!  Họ chen nhau đến, xúm xít chầu chực bên ngoài phòng mong được nhìn thằng nhỏ chết đi sống lại.  Bắc sĩ trực đã có mặt.  Ông đang hỏi han bệnh nhân và chỉ dẫn cho y tá làm nốt những công đọan cần thiết.  Miệng cười tươi rói, dõng dạc giọng Huế rặt, ông nói:

       - Cho uống sữa nhiều lần.  Không chết đâu, sống dai như đĩa... mà quậy!  Có giấy đi tàu suốt trước mà không chịu đi...  Con Trời không bằng!

       Một cô y tá như thuộc lý lịch bệnh nhân, cười nói theo:

       - Mai mốt lành bệnh, nhớ trèo nóc nhà bác sĩ đây mà hôi của cảm ơn ông ''cải tử hoàn sinh'' nghe chưa?!

       Không biết thằng nhỏ có nghe, hiểu được câu nói đùa móc họng trên không? Nó cựa quậy như lắc lắc đầu.  Bác sĩ cười ha hả, vuốt cái đầu trọc, tóc gai gai mới mọc của bệnh nhân đặc biệt, nói thêm:

       - Lành bệnh, theo tui làm việc thiện hí!

       Ông bước ra khỏi cửa và nhận một tràng pháo tay bất ngờ của đám người thường trực, dân bệnh viện!  Niềm vui từ đó lan ra khoa Nội, khoa Ngoại.  Một cuộc lạc quyên nhỏ cấp thời diễn ra: Sữa, đường, cam, trứng gà...  Bà con tùy hỉ góp vào, sốt sắng chia sẻ cho thằng nhỏ có phước, thêm phước!  Rồi chính họ băn khoăn:

       - Ủa!  Thằng nhỏ không có thân nhân sao?

       - Tội nghiệp!  Có khi cha mẹ nó không biết nó ở đây chăng?

       - Biết ai mà tin cho cha mẹ nó mừng, nuôi nó chớ!

       Có người lo xa, hỏi nhỏ:

       - Nó sống lại thì cái giấy khai tử ... làm sao?  Nó về lại trại cải tạo à?

       - Vừa thôi chứ, cho người ta chết rồi, còn đòi lại nỗi gì?  Một chị đanh đá ong óng đáp lời và chừng như có cách giải quyết tốt, chị tiếp:

       - Tui như nó, tự do, muốn ở đâu thì ở, khỏi hộ khẩu, hộ khiếc gì hết.  Khỏi!

       Cuộc bàn tán tìm hộ giải pháp cho thằng nhỏ chưa đâu ra đâu thì trong đám thiếu niên thập thò hóng chuyện đã nhanh nhẩu mách cho họ biết người bệnh có thân nhân ở gần đây.  Mọi người mừng rơn.  Chính Bé và hai bạn đã nhảy dựng trước tin anh Hòa sống dậy.  Chúng thâu tóm tin tức đầy đủ và tức tốc chạy về xóm cho dì Bảy hay.

*****

       ...Hai gìờ khuya, chị Bảy lên bệnh viện nhận con.  Chị chờ rất lâu ở cổng chính, chờ mở cửa.  Mãi rồi chị cũng vào tới phòng mổ.  Đèn bên trong phòng sáng trưng.  Tất cả yên lặng.  Người ta ngủ vội ngủ vàng, ngủ nhấp nhỏm để lấy sức cho ngày mới!  Chị ngồi bệt gần cửa cái, chờ đợi cơ hội nhìn lại con.  Gục xuống đầu gối, chị dấu hai hàng nước mắt nhòe nhoẹt, thổn thức từ trái tim khô héo bấy lâu nay.  ''Kia rồi, đứa con đã chết trong nổi tuyệt vọng của mẹ, con đã được hợp thức hóa xóa tên trên đời, con vừa được phép mầu sống lại!  Con nằm đó, đang thở cùng không gian với mẹ. Con ơi! Dù con có thế nào đi nữa, lần này mẹ không bỏ con đâu!  Xã hội mới đã đẩy mẹ vào cùng cực khiến mẹ bất lực mất con.  Cũng từ tệ hại mà con rơi vào cùng khổ, tù tội, xa mẹ!  Con sống nằm đây, mẹ ơn bác sĩ và tình người đã hồi sinh mẹ-con ta.  Mẹ chờ được ôm con của mẹ...''

       Từ hiện tại, chị Bảy miên man trôi giạt về quá khứ hồn nhiên tươi vui thời cắp sách bên cha mẹ, anh em, bạn bè- ở tuổi của thằng con chị đây - ''Ôi tội nghiệp con biết bao!  Ba-mẹ yêu nhau và lập gia đình, những tưởng thai sinh con trong niềm hạnh phúc tuyệt vời đó...  Ai dè, toàn những mất mát đau thương giữa cuộc đổi đời đen tối này?!  Thế hệ con phải chăng là trái banh nhỏ mà đội banh kiêu mạn, sát thủ đem ra nhồi, dội tả tơi, rồi sút vào lưới xã-nghĩa vô địch đói nghèo, tha hoá?  Ôi chao!  Trái banh nhỏ, con của mẹ, con đã tồn tại và mất đi với cái dấu đỏ XHCN sao mà vô tội vạ thế! Mẹ sẽ đem con về.  Con ơi !  Hãy bỏ lỗi cho mẹ.  Chúng ta sẽ sống yên lành bên nhau, núm ruột của mẹ!...''

       Tin thằng Hòa gặp lại mẹ - hai mẹ con ôm nhau lặng lẽ khóc...đ ã làm mủi lòng bao người chứng kiến - chốc lát xao động khắp bệnh viện.  Ai cũng hân hoan.  Hòa được đưa vào khoa nội điều trị.  Hai mẹ con trở thành dân bệnh viện.  Bé làm con thoi tiếp tế những thứ thảo lảo, nghĩa tình của bà con trong xóm gửi cho họ.  Chị Bảy cảm động, nước mắt ngắn dài nhận hết tấm lòng nhân hậu giúp đỡ và lắng nghe những lời khuyên chân thật nhằm giải quyết số phận lập lờ của thằng Hòa:

       - Để cho nó khoẻ, đi lại được, hai mẹ con dẫn nhau đi kinh tế mới Kontum.  Ở với người Thượng là yên chuyện!

       - Không được đâu- một người lên tiếng phản đối- Ở nơi nào mà không có công an hộ khẩu?  Có nước chị đem con đi làm thuê nay đây mai đó, họa chăng!

       - Vô miền Tây kiếm cái ghe làm chỗ ở...   Môt bà nói rặt tiếng miền Nam góp ý.

       - Không lẽ cứ du mục hoài mà qua mặt được?  Một bác trung niên trầm ngâm - Hãy trưng cái giấy khai tử ra mà xin sinh sống..

       Cứ thế, người nêu ý kiến, người phản bác.  Họ bàn tán lo liệu giùm cho mẹ con chị Bảy.  Bà con mất khá nhiều thì giờ bàn luận, nghe thêm hoang mang, nóng cả ruột, chị Bảy nén tiếng thở dài, từ tốn:

       - Em cảm ơn bà con thương tình, để cháu lành bệnh, xuất viện rồi mẹ con em tính!  Nhiều việc mình tính không bằng Trời tính.  Cháu chết đi, bác sĩ cho chết sạch.  Nó sống lại, em sẽ dìu đắt nó sống sạch, không phụ lòng bà con...

       Im nghe và có lẽ suy nghĩ kỹ, Thằng Hòa tiếp lời mẹ:

       - Mẹ! Bác sĩ nói con sống theo ổng làm việc thiện đó!

       - Ôi con!  Chính con đã thấy con đường chúng ta sẽ đi!  Chị Bảy âu yếm vuốt ve bàn tay chai sần của con.

***

       Chùa sùng Ân mở phòng khám thuốc Nam miễn phí mấy năm nay.  Môt vị sư già chuyên khám-chẩn bệnh kê toa.  Thầy thảo chữ Hán bay bướm không thua gì mấy thầy Tàu ở tiệm thuốc Bắc.  Hai chú giúp việc, học việc: người phát số và ghi tên bệnh nhân vào sổ.  Người đọc toa, cân lượng thuốc, gói giấy, chỉ dẫn.  Năm sáu người làm công quả: một nhóm chuyên môn đi vào rừng hái lá, đào củ.  Nhóm ở nhà lo xắt phơi, tán bột, sao khử thổ, tẩm mật.... làm đầy các vị thuốc trên kệ.  Tất cả phối hợp đồng bộ, năng nổ, nhịp nhàng, làm thành một phòng khám nổi tiếng gần xa.  Cho nên, dù phòng ốc chật hẹp mà ngày nào cũng chứa đông nghẹt con bệnh, không phân biệt lương giáo, giàu nghèo...

       Hòa ra viện, ông bác sĩ giới thiệu về phòng khám này.  Hai mẹ con được hướng dẫn phần hành làm ra dược thảo.  Hòa siêng năng, chịu khó học hỏi lại thông minh nên thuộc lòng tên các vị thuốc dễ dàng.  Nhìn đôi tay Hòa xắt lá thuốc, tán thuốc, làm viên... lành nghề, không những trẻ con mà người lớn nể lắm!  Nhiều hôm, người phụ trách hốt thuốc bận việc nhà nghỉ làm, Thầy kêu Hòa lên thay.  Chỉ cần nhắc thêm vài vị là Hòa nhanh chóng hoàn thành toa thuốc.  Hòa trở thành một thanh niên kiên nghị, hào hiệp, thích giúp đỡ người khốn khổ.  Anh lao vào công việc từ thiện không biết mệt mỏi.  Mẹ anh cần mẫn phụ việc với con, lòng hân hoan, thư thới chưa bao giờ thấy!  Đôi khi hình ảnh tệ tình ngày nào đan xen vào, khơi dậy một giây ân hận, một thoáng hối tiếc...  Người mẹ rùng mình xua đi, đẩy chúng vào quá khứ, khép lại...

       Mẹ Bảy trân trọng cuộc đổi đời ý nghĩa này.  Tuy mới khởi lên nhưng nó đã gắn bó khắng khít hai mẹ con họ về mặt tinh thần, về tình mẫu tử thâm sâu; đói no chia sẻ bên nhau; nó còn huân tập trong họ tình thương rộng lớn đến mọi người.  Họ hiểu giá trị chân thật cao quý của cuộc sống nhân ái, vị tha và tự nguyện thực hành hằng ngày, mong đem lại niềm vui sống tốt đẹp cho bao kiếp đời đong đưa...

(1985)